Eksperyment Ascha – na czym polegał i jakie płyną z niego wnioski?

W słynnym eksperymencie Ascha około 75% uczestników przynajmniej raz dostosowało swoją odpowiedź do błędnego osądu jednomyślnej grupy, rezygnując z tego, co sami widzieli. To zjawisko ilustruje, jak silna potrafi być potrzeba akceptacji i lęk przed odrzuceniem. W dalszej części szczegółowo przeanalizujemy przebieg tego badania i zastanowimy się, co mówi ono o Twoich decyzjach w pracy i poza nią.

Geneza i cel eksperymentu

Korzenie eksperymentu przeprowadzonego w 1951 roku sięgają sporu naukowego. Amerykański psycholog polskiego pochodzenia, Solomon Asch, nie zgadzał się z wnioskami płynącymi z wcześniejszego eksperymentu Muzafera Sherifa. Sherif, wykorzystując efekt autokinetyczny, dowodził, że ludzie są skłonni do konformizmu niemal zawsze. Asch reprezentujący nurt psychologii postaci (Gestalt) uważał natomiast, że dzieje się tak głównie w sytuacjach niejednoznacznych, gdy człowiek nie ma pewności co do własnego osądu.

Aby to zweryfikować, Asch zaprojektował sytuację maksymalnie jednoznaczną. Chciał sprawdzić, czy grupa potrafi wpłynąć na osąd jednostki, nawet gdy ta ma przed oczami oczywisty dowód swojej racji. W badaniu kluczowe stało się zderzenie obiektywnego faktu z subiektywną presją społeczną.

Jak przebiegało badanie?

W eksperymencie brali udział studenci Swarthmore College w Pensylwanii. Całość przedstawiano im jako rutynowe testy percepcyjne sprawdzające wzrok. W rzeczywistości każda grupa składała się z ośmiu osób, z czego tylko jedna była prawdziwym uczestnikiem. Pozostali to pomocnicy eksperymentatora, którzy realizowali ukryty scenariusz, udając zwykłych badanych.

Zadanie było banalnie proste. Pokazywano dwie plansze. Na pierwszej znajdował się pojedynczy odcinek wzorcowy X, a na drugiej trzy linie porównawcze: A, B i C, wyraźnie różniące się długością. Należało po prostu wskazać na głos, która z linii A, B lub C ma identyczną długość jak odcinek X. W serii znalazło się łącznie 18 par plansz.

Siłę nacisku budowano za pomocą precyzyjnych reguł:

• prawdziwy uczestnik zawsze odpowiadał jako przedostatni lub ostatni, po wysłuchaniu zgodnych opinii pozostałych siedmiu osób,
• w sześciu początkowych próbach pomocnicy udzielali poprawnych odpowiedzi, aby uśpić czujność badanego,
• w 12 z 18 prób pomocnicy zgodnie wybierali ewidentnie zły odcinek, z pełnym przekonaniem ignorując rzeczywistą długość,
• odpowiedzi udzielano publicznie i na głos, bez możliwości zachowania anonimowości.

Wyniki i wnioski z eksperymentu Ascha

Uzyskane rezultaty okazały się zaskakujące nawet dla samego Ascha. Gdy te same osoby rozwiązywały zadanie w samotności, odsetek błędów wynosił mniej niż 1%. Tymczasem w grupie eksperymentalnej aż jedna trzecia wszystkich odpowiedzi była zgodna z fałszywą opinią większości. Około 75–76% badanych przynajmniej raz uległo presji i wskazało oczywiście nieprawidłowy odcinek.

Z drugiej strony większość odpowiedzi w grupie wciąż pozostawała poprawna – było to około 68% wszystkich wskazań. Zróżnicowanie między uczestnikami było ogromne. Około jedna czwarta osób ani razu nie zmieniła swojego osądu i zachowała pełną niezależność. Natomiast jedna trzecia badanych popełniała błędy notorycznie, a niewielka grupa, około 5%, zawsze powtarzała odpowiedź za aktorami.

Co kierowało uczestnikami?

W rozmowach po badaniu większość przyznawała, że doskonale zdawała sobie sprawę z tego, która odpowiedź jest poprawna. Mówili jednak, że „nie chcieli robić zamieszania”, „było im niezręcznie” lub „nie wypadało się sprzeciwić”. To wyraźnie wskazuje, że głównym motorem uległości był konformizm normatywny, napędzany lękiem przed odrzuceniem i pragnieniem bycia zaakceptowanym.

Zjawisko to różni się od konformizmu informacyjnego, w którym człowiek szczerze zmienia prywatne przekonania, bo wierzy, że grupa ma lepsze informacje. Kiedy zadanie jest niejasne, trudne i wieloznaczne, ludzie często spoglądają na innych, szukając społecznego dowodu słuszności. Eksperyment Ascha udowodnił, że nawet przy braku jakichkolwiek wątpliwości co do obiektywnej prawdy, sam mechanizm normatywny wystarczy, by skłonić do publicznego zaprzeczenia faktom.

Jakie czynniki wpływają na siłę konformizmu?

Asch i późniejsi badacze, tacy jak Deutsch i Gerard, szczegółowo sprawdzali, co nasila, a co osłabia efekt Ascha. Zrozumienie tych zmiennych ma ogromne znaczenie praktyczne w pracy zespołowej i zarządzaniu. Oto kluczowe zależności ujęte w przejrzystej formie.

Czy efekt Ascha ma znaczenie we współczesnych organizacjach?

Opisane mechanizmy nie są tylko akademicką ciekawostką – uruchamiają się codziennie na zebraniach, naradach i w pokojach projektowych. W branży wykonawczej, deweloperskiej czy finansowej presja grupy może prowadzić do podejmowania katastrofalnych decyzji, gdy profesjonaliści milczą, widząc oczywisty błąd tylko dlatego, że nikt inny nie protestuje.

Efekt Ascha bezpośrednio łączy się z innymi zjawiskami, które bywają groźne dla firm. Jednym z nich jest syndrom grupowego myślenia, opisany przez Irvinga Janisa. Gdy w zespole dominuje przekonanie o własnej nieomylności, członkowie autocenzurują swoje wątpliwości, a lider jest izolowany od kontrargumentów. Amerykańska inwazja na Irak w 2003 roku jest podręcznikowym przykładem takiego myślenia, gdzie wątpliwości co do istnienia broni masowego rażenia zostały zmarginalizowane.

Innym, blisko spokrewnionym mechanizmem jest polaryzacja w grupie. Po dyskusji zespół często nie osiąga złotego środka, a jego stanowisko staje się bardziej skrajne niż początkowe poglądy poszczególnych osób. Jeśli większość już przed spotkaniem lekko faworyzuje ryzykowne rozwiązanie, to po rozmowie stanie się ono wręcz ekstremalnie ryzykowne.

Jak osłabić wpływ negatywnej presji?

Wiedza o wynikach Ascha daje liderom konkretne narzędzia do ochrony jakości decyzji. Rola menadżera w kształtowaniu norm grupowych jest tu fundamentalna, a poprzez odpowiednie wzorce zachowań i procedury można ten wpływ skutecznie ograniczać. Wpływowy lider powinien celowo stosować metody, które odblokowują głosy osób mających odmienne zdanie.

Oto kilka sprawdzonych technik, które minimalizują destrukcyjny wpływ grupy:

• przed jawnym głosowaniem zebrać anonimowo pisemne opinie wszystkich uczestników spotkania,
• wyznaczyć osobę, która odgrywa rolę „adwokata diabła” i ma przygotować kontrargumenty dla dominującej koncepcji,
• zlecić zespołowi szkolenia z rozwiązywania konfliktów, które uczą, jak konstruktywnie wyrażać sprzeciw,
• promować różnorodność w zespołach pod kątem doświadczenia, wieku i specjalizacji, aby uniknąć jednomyślnego myślenia w „bańce”,
• stosować sesje burzy mózgów, gdzie każda, nawet najbardziej nietypowa sugestia jest akceptowana bez krytyki.

Na zebraniach kierownik powinien powstrzymać się z wygłaszaniem własnego zdania, dopóki nie usłyszy opinii wszystkich członków zespołu. Ujawnienie osądu przez osobę o wysokim autorytecie na samym początku sprawia, że efekt Ascha uruchamia się błyskawicznie, hamując szczerą dyskusję.

Różne oblicza wpływu społecznego

Salomon Asch badał wpływ „zwykłej” większości, ale to tylko jeden z trzech filarów wpływu społecznego. Kolejnym, który wstrząsnął światem nauki, było zagadnienie posłuszeństwa wobec autorytetu, opisane przez Stanleya Milgrama – jednego z uczniów Ascha. W jego eksperymencie 65% zwykłych ludzi było skłonnych aplikować pozornie śmiertelne wstrząsy elektryczne drugiej osobie, bo tak kazał im badacz w białym fartuchu.

Zupełnie odwrotny mechanizm opisuje wpływ mniejszości, który analizował Serge Moscovici. Spójna i pewnie wyrażająca swój pogląd jednostka może zasiać ziarno wątpliwości i zmienić opinię całej grupy. Co ciekawe, zmiana pod wpływem mniejszości jest często głębsza i trwalsza niż powierzchowne dostosowanie się do większości.

W zespołach roboczych warto też pamiętać o dwóch przeciwstawnych siłach: facylitacji społecznej i próżniactwie społecznym. Pierwsze zjawisko sprawia, że przy prostych, wyuczonych zadaniach obecność obserwatorów poprawia nasze wyniki. Drugie prowadzi do spadku motywacji, gdy wkład jednostki nie jest osobno oceniany – niektórzy członkowie zespołu po prostu „jadą na gapę”, licząc, że inni wykonają pracę.

Od konformizmu do codziennych wyborów

Efekt Ascha możemy obserwować także poza sztywnymi strukturami korporacji. Zachowania nastolatków, pęd za trendami w mediach społecznościowych czy bańki spekulacyjne na rynkach finansowych to w dużej mierze działanie tych samych mechanizmów. Gdy inwestorzy masowo kupują przereklamowane aktywa, podążając za „owczym pędem”, odtwarzają schemat studenta, który wskazuje błędną linię, bo wszyscy wkoło robią to samo.

Mark Twain trafnie to ujął: „Ilekroć znajdziesz się po stronie większości, to jest właśnie ten moment, aby zatrzymać się i pomyśleć”.

W epoce informacji cyfrowych widoczna liczba polubień i udostępnień działa niczym społeczny dowód słuszności, naginając prywatne przekonania do dominującego trendu. Dlatego znajomość mechanizmów opisanych przez Ascha pozostaje dziś tak samo ważna, jak w latach 50. XX wieku.